Niersarcoïdose

Bij betrokkenheid van de nieren kunnen meerdere dingen spelen. Er kan sprake zijn van granulomen in de nier of er kan sprake zijn van een verhoogd kalkgehalte in het bloed. Hoe vaak granulomen in de nieren voorkomen is niet helemaal duidelijk.

Sarcoïdose in het kort

Sarcoïdose is een zeldzame ziekte waarbij ontstekingen ontstaan. De witte bloedcellen die zich daarbij ophopen noemen we granulomen. Deze granulomen kunnen vrijwel overal in het lichaam voorkomen. De oorzaak van sarcoïdose is niet bekend en er is geen medicijn dat sarcoïdose kan genezen. Sarcoïdose is een multisysteemziekte, dat wil zeggen dat er gelijktijdig meerdere systemen (gebieden in het lichaam) bij de ziekte betrokken kunnen zijn.

Niersarcoïdose

De nieren kunnen op twee manieren betrokken zijn bij sarcoïdose: direct vanwege de vorming van granulomen in de nier en indirect doordat de nieren te lijden kunnen hebben van een te hoog calciumgehalte als gevolg van hypercalciëmie.  

Je kunt niersarcoïdose hebben zonder hypercalciëmie, je kunt hypercalciëmie hebben zonder niersarcoïdose en je kunt ze beiden hebben.  

Klachten bij sarcoïdose

Sarcoïdose kan veel verschillende klachten (symptomen) geven. Dat kunnen klachten zijn die horen bij de plaats(en) waar de granulomen zich bevinden. Dat noemen we specifieke klachten. De klachten die specifiek passen bij niersarcoïdose vind je hier.

Er kunnen bij sarcoïdose echter ook klachten optreden die niet te maken hebben met de plaats(en) van de granulomen. Dat zijn algemene klachten, zoals vermoeidheid, slaapproblemen, gewrichtsklachten en concentratieproblemen.

Klachten bij niersarcoïdose

Een verminderde nierfunctie geeft in het begin meestal geen specifieke klachten. Pas bij een sterk verminderde functie treden er klachten op zoals verminderde eetlust, misselijkheid, jeuk en bij verdere daling een verzuring van het bloed. Dit maakt het verraderlijk omdat klachten pas ontstaan als de nierfunctie al flink is gedaald.  Net als bij sarcoïdose in andere organen is een veelvoorkomende klacht vermoeidheid. Een verminderde nierfunctie is niet pijnlijk (tenzij een patiënt ook nierstenen heeft).

Sarcoïdose kan problemen veroorzaken met de calciumhuishouding.

Calcium is een mineraal dat van belang is voor de stevigheid van de botten, maar ook voor de functie van de zenuwen, het samentrekken van spieren en het aanmaken van hormonen. De calciumhoeveelheid in het bloed wordt door het lichaam zelf nauwkeurig geregeld. Te weinig calcium in het bloed geeft problemen (ernstige spierkrampen, hartritmestoornissen) maar ook een te hoog gehalte leidt tot soms zeer ernstige klachten (bijvoorbeeld verwardheid, uitdroging, buikpijn en nierstenen).

Een aantal stoffen speelt een rol bij het regelen van de hoeveelheid calcium in het bloed. Een van deze stoffen is het (actieve) vitamine D. Vitamine D ontstaat onder invloed van zonlicht in de huid, maar kan ook door de voeding in het lichaam terechtkomen. Zo zit in vette vis of in boter bijvoorbeeld veel vitamine D. Vitamine D wordt vervolgens in het lichaam actief gemaakt door enzymen in de lever en de nieren.

Het probleem bij sarcoïdose is echter dat ook granulomen vitamine D kunnen omzetten in de actieve vorm. Bij patiënten met actieve sarcoïdose is er daardoor het gevaar dat er te veel actief vitamine D in het lichaam ontstaat. Dit actieve vitamine D zal vervolgens een toename geven van de opname van calcium uit de voeding en daardoor zal de hoeveelheid calcium in het bloed stijgen. Dat noemen we hypercalciëmie.

Bij ongeveer 10% van sarcoïdosepatiënten is de Vitamine D stofwisseling verstoord, hierbij produceren bepaalde witte bloedcellen in de granulomen een enzym dat vitamine D kan omzetten in de actieve vorm (calcitriol). Het overschot aan actief vitamine D stimuleert de darmen om meer calcium uit de voeding op te nemen, patiënten kunnen hierdoor een te hoog calcium in het bloed (hypercalciemie) en/of in de urine (hypercalciurie) ontwikkelen. Een verhoogd calciumgehalte in het bloed kan onder andere vernauwing van de bloedvaatjes in de nier geven en er kunnen nierstenen ontstaan waardoor de nierfunctie achteruitgaat. Calciumneerslag (nefrocalcinose) in de nier kan tevens het nierweefsel zelf aantasten. Als het nierweefsel is aangetast is dat niet meer te herstellen maar het wordt wel enigszins gecompenseerd door de natuurlijke overcapaciteit van de nieren.

Diagnose van sarcoïdose

Sarcoïdose is niet makkelijk te diagnosticeren. Er bestaat geen bloedtest of scan waaruit meteen blijkt dat het om sarcoïdose gaat. Er zijn altijd verschillende onderzoeken nodig om de diagnose sarcoïdose te kunnen stellen. Deze onderzoeken zijn ook belangrijk om andere mogelijke aandoeningen uit te sluiten.

Naast lichamelijk onderzoek wordt standaard het bloed onderzocht op ontstekingswaarden. Omdat sarcoïdose bij veruit de meeste mensen in de longen voorkomt (90%) wordt daarnaast ook standaard een röntgenfoto van de borstkas gemaakt en een longfunctietest afgenomen. Vaak wordt ook een hartfilmpje (ECG) gemaakt om mogelijke betrokkenheid van het hart uit te sluiten. Soms wordt ook een scan gemaakt of wordt een biopt genomen om weefsel te onderzoeken onder de microscoop.

In het bloed wordt vooral gekeken naar bloedwaarden die kunnen duiden op ontstekingen of andere aanwijzingen voor ziekteactiviteit. Een te hoog calciumgehalte in het bloed kan bijvoorbeeld een aanwijzing voor sarcoïdose zijn. Net als een verhoging van de stof Angiotensine Converting Enzyme (ACE) of de serumoplosbare Interlukine-2 receptor (sIL-2R). Ook wordt het calciumgehalte in de urine gecontroleerd. Meer over laboratoriumonderzoek lees je hier.

Een röntgenfoto van de borstkas (thoraxfoto) levert bij patiënten met sarcoïdose een belangrijke bijdrage aan het stellen van de diagnose sarcoïdose. Bij meer dan 90% van de patiënten met sarcoïdose zijn de longen immers (ook) betrokken.

Als er sprake is van longbetrokkenheid zijn er meestal afwijkingen zichtbaar op de thoraxfoto. Als er geen afwijkingen op de thoraxfoto zijn wil dat zeker niet zeggen dat de sarcoïdose niet op andere plaatsen in het lichaam kan voorkomen.

Vaak wordt de thoraxfoto ook ingezet als vervolgonderzoek om te kunnen zien of er veranderingen optreden ten opzichte van de eerdere foto’s. Dit gebeurt ook als de sarcoïdose niet in de longen voorkomt.

Het onderzoek van de longfunctie is een belangrijk onderdeel van het standaardonderzoek bij patiënten met sarcoïdose. Vaak zijn de resultaten van doorslaggevend belang bij het besluit tot behandeling met medicatie.

Het longfunctieonderzoek bestaat voornamelijk uit de bepaling van de longinhoud, de hoeveelheid lucht die maximaal in- en uitgeademd kan worden, de hoeveelheid lucht die maximaal in 1 seconde uitgeademd kan worden en de snelheid waarmee het ingeademde zuurstof aan het bloed wordt doorgegeven. Dit kan gebeuren in rust of tijdens inspanning, bijvoorbeeld op een fiets of loopband.

De longfunctietest wordt ook gebruikt als vervolgonderzoek, ook als de sarcoïdose niet in de longen voorkomt.

Met verschillende soorten scans kan het lichaam (of delen ervan) uitgebreider en nauwkeuriger in beeld worden gebracht. Bij deze scans ga je liggend op je rug door een grote ring of in een buis. Dit kan gaan om een CT-scan, een MRI-scan, een PET-scan, een PET/MRI scan of een PET/CT-scan. Sommige scans vragen een specifieke voorbereiding. Gezien de stralingsbelasting zal de PET-scan, al dan niet in combinatie, niet bij elke controle worden ingezet.

Al deze scans kunnen ook worden ingezet voor vervolgonderzoek om te kijken hoe de sarcoïdose zich ontwikkelt. Meer over de verschillende scans lees je hier.

Als alle onderzoeken bij elkaar een beeld geven dat kan wijzen op sarcoïdose, is de aanwezigheid van granulomen nog niet aangetoond. Het verdient meestal aanbeveling de (vermoedelijke) diagnose sarcoïdose te bevestigen door weefsel te onderzoeken op de aanwezigheid van granulomen. Een stukje weefsel (het biopt) wordt dan weggehaald uit het lichaam en onderzocht onder de microscoop. Dit kan bijvoorbeeld een biopt zijn van de long, de nier, de huid of de lever.

Diagnose van niersarcoïdose

Het onderzoek naar nieren is de specialiteit van een internist-nefroloog. In het bloedonderzoek kan nierfalen en/of een verhoogd calcium vastgesteld worden. In de urine kunnen afwijkingen worden gevonden zoals rode bloedcellen of eiwit. Er zijn geen bloedtesten of scans om sarcoïdose in de nier aan te tonen. Om de diagnose sarcoïdose zeker te stellen is een nierbiopt nodig. Als er geen andere oorzaak voor het nierfalen is en de patiënt al een biopsie van bijvoorbeeld een lymfeklier heeft gehad waar sarcoïdose is vastgesteld, dan kan een nierbiopsie eventueel achterwege worden gelaten.

Behandeling van sarcoïdose

Er bestaat geen medicijn dat sarcoïdose kan genezen. Medicatie die eventueel voorgeschreven wordt is bedoeld om de ontstekingen te remmen, maar geneest de sarcoïdose niet.

Gelukkig is het niet voor alle mensen met sarcoïdose nodig om medicatie te gebruiken. Bij sommige mensen gaat sarcoïdose vanzelf over (al kan dat wel twee tot drie jaar duren) en bij een ander deel van de mensen zijn de klachten minder ernstig of minder belastend waardoor medicatie mogelijk meer kwaad zou doen dan goed. Er wordt dan afgewacht hoe de sarcoïdose zich ontwikkelt. Dit afwachtende beleid geldt voor ongeveer de helft van de sarcoïdosepatiënten. Ook bij een afwachtend beleid blijf je onder controle staan van de longarts en eventueel andere specialisten.

De behandeling van sarcoïdose met medicijnen wordt in het algemeen gestart als er sprake is van functieverlies of (dreigende) schade aan organen of als de sarcoïdose voorkomt in het hart, het zenuwstelsel of de ogen. Ook als meerdere organen betrokken zijn wordt gekeken of systemische behandeling nodig is.

Als behandeling met medicatie gestart wordt is deze in het algemeen ook lang nodig; meestal meer dan een jaar, soms enkele jaren. Na het staken van de behandeling kan de ziekte weer opnieuw actief worden, waarna de behandeling weer hervat moet worden.

Niet elk medicijn is even geschikt om de ontstekingen bij sarcoïdose te onderdrukken. Artsen verstrekken bij voorkeur het meest geschikte, meest effectieve medicijn. Het medicijn dat het meest effectief is gebleken in de loop van de tijd noemen we de eerstelijns medicatie, ook wel het ‘voorkeursmedicijn’. Als dat niet (voldoende) werkt of teveel bijwerkingen geeft kan men een keuze maken voor tweedelijns medicatie en daarna nog de derdelijns medicatie.

De eerstelijns medicatie is vooral gericht op het onderdrukken van de ontstekingen. Dit gebeurt vaak met corticosteroïden (prednison) in tabletvorm. De begindosis is meestal 20 – 40 mg per dag, maar dat is ook afhankelijk van de ernst van de ziekteverschijnselen. Meestal wordt na een jaar de dosis geleidelijk afgebouwd en geprobeerd de behandeling te stoppen. Lees hier meer over corticosteroïden bij sarcoïdose.

Bij onvoldoende effect van de corticosteroïden of bij ernstige bijwerkingen worden soms andere geneesmiddelen bijgevoegd om de corticosteroïden te kunnen verminderen of te vervangen. Dit gebeurt met zogenaamde DMARD’s (Disease-Modifying Anti-Rheumatic-Drugs), middelen die het gehele afweersysteem onderdrukken. Voorbeelden zijn methotrexaat, azathioprine (Imuran®) en mycofenolaat. Lees hier meer over tweedelijns medicatie bij sarcoïdose.

Bij onvoldoende effect van de eerste en/of tweedelijns medicatie is de volgende optie de derdelijns medicatie. Bij sarcoïdose gaat het dan om zogenaamde biologicals of biosimilars. De biologicals of biosimilars die bij sarcoïdose gebruikt worden blokkeren het ontstekingseiwit tumornecrose-factor-alfa (TNF-α). We noemen deze medicijnen daarom ook wel TNF-α-blokkers.

Voorbeelden van derdelijns medicatie voor sarcoïdose zijn medicijnen met de werkzame stof infliximab of adalimumab. Infliximab wordt toegediend per infuus, adalimumab via een onderhuidse injectie. Lees hier meer over derdelijns medicatie bij sarcoïdose.

Pijnklachten met name in spieren en gewrichten komen vaak voor bij sarcoïdose. Ter bestrijding van deze pijnklachten zijn de meest gangbare medicijnen paracetamol en zogeheten Niet Steroïde Anti-Inflammatoire Drugs (NSAID’s). NSAID’s werken ook ontstekingsremmend maar zijn veel minder krachtig dan corticosteroïden.

Behandeling van niersarcoïdose

Sarcoïdose in de nieren is zeldzaam en heeft bijna altijd therapie als prednison nodig om de nierfunctie te verbeteren. Nierfalen door sarcoïdose vraagt meestal om een snelle start van prednison met als doel herstel van nierfunctie. De duur van een prednison behandeling is vaak maanden tot jaren, deze wordt doorgaans opgevolgd door een tweedelijns behandeling, dit kan jaren duren. Er is namelijk een risico dat bij de afbouw van dosering van de prednison en/of tweedelijns behandeling de ontsteking weer actief wordt en de nierfunctie opnieuw verslechterd. In uitzonderlijke gevallen dient te worden overgegaan tot nierdialyse. 

Behandeling van hypercalciëmie

Hypercalciëmie reageert doorgaans goed op een behandeling met prednison. Bij een zeer hoog calciumgehalte wordt per infuus vocht, APD en/of Calcitonine gegeven om de calciumuitscheiding via de nieren te bevorderen. Als het calciumgehalte bij behandeling met corticosteroïden niet op een normaalwaarde uitkomt, moet men bedacht zijn op een verhoogde bijschildklieractiviteit. 

Wat kun je zelf doen? 

Bij een verminderde nierfunctie is het belangrijk om weinig zout te eten. De bloeddruk zal regelmatig gecontroleerd worden. Een te hoge bloeddruk kan het nierfalen verslechteren. Het kan helpend zijn om een bloeddrukmeter aan te schaffen en thuis op te meten. Het advies bij patiënten met een verminderde nierfunctie is om voorzichtig te zijn met pijnstillers uit de groep NSAID (diclofenac, ibuprofen, naproxen) omdat deze pijnstillers het nierfalen kunnen verergeren. Omdat prednison de kans op overgewicht en diabetes vergroot is het advies om zoveel mogelijk te bewegen en te streven naar een gezond gewicht. Bij nierstenen helpt een zoutbeperkt dieet en een gezond gewicht om de kans op nieuwe stenen te verlagen. Patiënten met nierstenen worden geadviseerd om veel te drinken en >2.5 liter te plassen (behalve bij hartfalen en dialyse) zodat het gruis minder kans heeft om vast te gaan zitten in de nier. In het algemeen hebben patiënten met een verminderde nierfunctie een verhoogde kans op hart- en vaatziekten. Behalve goede bloeddrukregulatie is cholesterolbehandeling en stoppen met roken een must.  

Prognose van sarcoïdose

Het ziekteverloop van sarcoïdose (ook wel prognose genoemd) is moeilijk te voorspellen. Sarcoïdose kenmerkt zich in elk geval door een grillig verloop. Perioden waarin je je relatief goed voelt worden vaak afgewisseld met perioden waarin de klachten toenemen of de ziekte weer (tijdelijk) verergert. Dat noemen we opvlammen.

Sarcoïdose met een acuut begin heeft over het algemeen een wat gunstiger beloop dan sarcoïdose met een geleidelijk begin. Uiteraard hangt ook de mate van verlittekening die is opgetreden nauw samen met het verloop van sarcoïdose.

Van alle patiënten met sarcoïdose verdwijnt bij 70% de ziekte binnen een periode van twee tot drie jaar, soms zelf zonder medicatie. Zo’n 20 tot 30% van de patiënten heeft blijvende schade aan bijvoorbeeld de longen en voor een zeer klein deel van de patiënten (1 tot 5%) is sarcoïdose de doodsoorzaak.

Niet elke vorm van sarcoïdose kent een vergelijkbaar verloop. Zo is de prognose bij hartsarcoïdose en neurosarcoïdose minder goed dan bij sarcoïdose in de ogen.

Opvolging

Om het verloop van sarcoïdose te volgen worden de thoraxfoto, het bloedonderzoek en de longfunctietest regelmatig herhaald. Afhankelijk van de klachten wordt er eventueel ook een scan of een echo gemaakt. Daarmee wordt gecontroleerd of de ziekteactiviteit uitdooft, hetzelfde blijft of toeneemt.

Het is ook mogelijk dat er opnieuw ziekteactiviteit optreedt nadat de ziekteactiviteit eerder was uitgedoofd. Dat noemen we een opvlamming. Bij een actief ziekteproces is het mogelijk dat ook andere delen van het lichaam betrokken raken bij de sarcoïdose.

Impact van sarcoïdose

De meeste mensen met sarcoïdose vinden dat de impact van sarcoïdose op je leven groot tot heel groot is. De tijd rondom de diagnose is daarbij het meest impactvol. Dat geldt zeker voor de mensen die behandeling nodig hebben. Ook bij de mensen bij wie de ziekteactiviteit verdwenen is (al dan niet na behandeling) kunnen de restklachten nog steeds veel impact hebben. Gelukkig zijn er ook mensen bij wie de sarcoïdose in de loop van de tijd overgaat zonder dat er (noemenswaardige) restklachten blijven bestaan. Vaak ervaart men wel onzekerheid over een mogelijke nieuwe opvlamming van de sarcoïdose.

Naast de fysieke beperkingen heeft sarcoïdose voor veel mensen ook sociale en maatschappelijke gevolgen. Regelmatig lopen patiënten ook tegen onbegrip aan vanuit hun omgeving. Sarcoïdose heeft daarom invloed op je fysieke welbevinden én op je mentale welzijn. Ruim twee derde van de mensen rapporteert een of meer psychische klachten!

Meer informatie over niersarcoïdose

Video’s

Blogs